Menselijke activiteiten zorgen wereldwijd voor grote veranderingen in ons milieu. Vernietiging van de natuurlijke leefomgeving van dier- en plantensoorten, verstedelijking en klimaatverandering hebben merkbare effecten op de aantallen en verspreiding van planten en dieren en leiden soms tot snelle evolutionaire aanpassingen.

De zwartkop Sylvia atricapilla, een algemene trekvogel in Europa, lijkt een goed voorbeeld van een diersoort die zich mogelijk snel kan aanpassen. Zwartkoppen uit Midden-Europa zouden onder invloed van het opwarmende klimaat en een sterke toename van het ‘s winters voederen van vogels in toenemende mate overwinteren in Engeland in plaats van in Spanje. Dit verband wordt gesuggereerd door een sterke toename van het aantal overwinterende zwartkoppen in Engeland, gekoppeld aan oriëntatieproeven met zwartkoppen, waaruit een gewijzigde voorkeursrichting tijdens de najaarstrek blijkt. Vooralsnog ontbreekt het echter aan direct bewijs.

Om te bepalen hoe de trekstrategieën van zwartkoppen in Europa er nu uitzien is een samenwerking opgezet tussen het Duitse Max Planck Instituut voor Evolutiebiologie, Het Zwitserse Ornithologische Instituut en het Nederlandse Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW). Binnen deze samenwerking worden trek en overwintering van zwartkoppen onderzocht met behulp van ‘lichtloggers’: kleine en lichte apparaatjes die gegevens opslaan over het tijdstip van zonsopgang en zonsondergang, waarmee aan plaatsbepaling kan worden gedaan. Daarnaast wordt door stabiele elementen te bepalen in de teennagels van de vogels de overwinteringslocatie achterhaalt.

In Nederland worden, in de jaren 2016, 2017, 2018 en 2019, op zestal locaties in totaal 240 zwartkoppen van lichtloggers voorzien. We verwachten dat ongeveer 25% van deze vogels in een volgend jaar kan worden gevangen om de gegevens van de lichtlogger uit te lezen. Op die manier kunnen we gegevens over circa zestig complete trekcycli bemachtigen. Nog eens 240 vogels fungeren als controlegroep. Van alle vogels, zowel uit de controlegroep als die met lichtloggers, worden bloedmonsters verzameld en de fysieke lichaamskenmerken bepaald. Dat maakt het mogelijk onderzoeken in hoeverre de verschillende migratiestrategieën tot genetische en fysieke lichaamskenmerken aanpassingen hebben geleid.

Dit project geeft inzicht in de uiteenlopende migratiestrategieën van zwartkoppen. Eerder onderzoek wees uit dat de vogels zich snel kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden. In gevangenschap kunnen ze binnen enkele generaties nieuwe migratiestrategieën ontwikkelen. Er is echter nog geen bewijs voor het ontstaan van deze nieuwe strategieën in de vrije natuur. Dat bewijs wordt in dit project verzameld.